महाराष्ट्र सरकारने रब्बी हंगाम २०२५-२६ साठी प्रधानमंत्री फसल बिमा योजना (PMFBY) लागू केली आहे. फसल विमा योजनेमुळे शेतकऱ्यांना पिकांचे नुकसान झाल्यास आर्थिक मदत मिळते. ही योजना केंद्र आणि राज्य सरकार यांच्या संयुक्त प्रयत्नातून राबवली जाते. यात कर्जदार आणि कर्जमुक्त दोन्ही प्रकारचे शेतकरी सहभागी होऊ शकतात.
फसल विमा योजना अशा प्रकारे तयार करण्यात आली आहे की, नैसर्गिक आपत्ती, अतिवृष्टी, दुष्काळ, कीड किंवा रोगांमुळे पिकांचे नुकसान झाले तरी शेतकऱ्यांना आर्थिक आधार मिळावा. विमा कव्हर फक्त शासनाने जाहीर केलेल्या (नोटिफाईड) क्षेत्रांतील पिकांसाठी लागू असते.
फसल विमा योजनेंतर्गत समाविष्ट पिके
या वर्षी रब्बी हंगामात एकूण सहा पिकांसाठी विमा कव्हर मिळणार आहे.
- गहू (बागायत)
- रब्बी ज्वारी (बागायत व जिरायत दोन्ही)
- हरभरा (चना)
- उन्हाळी भात
- उन्हाळी भुईमूग
- रब्बी कांदा
ही पिके महाराष्ट्रात रब्बी हंगामात मोठ्या प्रमाणावर घेतली जातात. उदा. — गहू आणि हरभरा कोरड्या भागात, तर भात आणि भुईमूग सिंचनावर आधारित भागात घेतले जातात.
फसल विमा योजनेची वैशिष्ट्ये
- ही क्षेत्रावर आधारित विमा योजना आहे, म्हणजे एखाद्या महसूल वर्तुळातील सरासरी उत्पादनावर भरपाई ठरते.
- नुकसानाचे ड्रोन, उपग्रह प्रतिमा आणि मोबाइल अॅपच्या मदतीने तंत्रज्ञानावर आधारित मूल्यांकन केले जाते.
- भरपाई थेट शेतकऱ्यांच्या बँक खात्यात जमा केली जाते.
- फसल विमा योजना कर्जदार शेतकऱ्यांसाठी बंधनकारक आहे, तर कर्जमुक्त शेतकऱ्यांसाठी ती स्वैच्छिक आहे.
फसल विमा योजनेसाठी पात्रता निकष
- शेतकऱ्याची शेती नोटिफाईड क्षेत्रात असणे आवश्यक आहे.
- कर्जदार शेतकऱ्यांना विमा आपोआप लागू होतो. मात्र, इच्छुक नसल्यास ते अर्जाच्या अंतिम तारखेपूर्वी बँकेत लेखी निवेदन देऊन योजना सोडू शकतात.
- कर्जमुक्त शेतकरी स्वेच्छेने अर्ज करू शकतात.
- अर्जासाठी आधार कार्ड, बँक पासबुक आणि ७/१२ उतारा आवश्यक आहे.
- छोटे शेतकरीही फसल विमा योजनेत सहज सहभागी होऊ शकतात.
विमा कंपन्यांची नेमणूक
फसल विमा योजनेची अंमलबजावणी दोन प्रमुख कंपन्या करतात.
- कृषी विमा कंपनी ऑफ इंडिया (AIC of India) — बहुतेक जिल्ह्यांसाठी
- ICICI लोम्बार्ड जनरल इन्शुरन्स कंपनी लिमिटेड — बीड, लातूर आणि धाराशिव जिल्ह्यांसाठी
प्रत्येक जिल्ह्याला गटवार विभागण्यात आले असून, या कंपन्यांचे संपर्क तपशील पीएमएफबीवाय पोर्टलवर आणि जिल्हा कृषी कार्यालयात उपलब्ध आहेत.
फसल विमा योजनेसाठी प्रीमियम रचना
प्रीमियम दर पिकानुसार वेगळे असतात. केंद्र व राज्य सरकार मोठा हिस्सा सबसिडी म्हणून भरतात, त्यामुळे शेतकऱ्यांना फक्त अल्प रक्कम भरावी लागते.फसल विमा योजना फक्त आर्थिक मदतीसाठीच नाही, तर शेतीत आधुनिक तंत्रज्ञान वापरण्यास प्रोत्साहन देण्यासाठीही राबवली जाते.
फसल विमा योजनेसाठी अर्ज प्रक्रिया
प्रधानमंत्री फसल बिमा योजनेचा अर्ज करणे सोपे आहे. शेतकरी https://pmfby.gov.in/ या संकेतस्थळावर जाऊन आपला आधार क्रमांक, मोबाइल नंबर आणि शेतीचा तपशील भरून ऑनलाइन अर्ज करू शकतात.
कर्जदार शेतकरी आपल्या बँकेतून अर्ज सादर करू शकतात. बँक त्यांच्या खात्यातून प्रीमियम कपात करून विमा कंपनीकडे पाठवते. कर्जमुक्त शेतकरी जवळच्या सीएससी केंद्रात किंवा अधिकृत विमा एजंटकडे जाऊनही अर्ज करू शकतात.
मोबाइल वापरणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी “Crop Insurance App” उपलब्ध आहे, ज्यातून अर्ज सादर करणे आणि स्टेटस तपासणे शक्य आहे. अर्ज करताना ७/१२ उतारा, आधार कार्ड आणि बँक पासबुक ही कागदपत्रे आवश्यक असतात.
ही प्रक्रिया पूर्णपणे सोप्या, पारदर्शक आणि तंत्रज्ञानावर आधारित असल्याने शेतकऱ्यांना वेळेत विमा संरक्षण मिळते.
फसल विमा योजनेसंबधी काही महत्वाच्या तारखा
पीक विमा भरण्याची अंतिम तारीख
- रब्बी ज्वारी (बागायत व जिरायत) ३० नोव्हेंबर २०२५
- गहू, हरभरा, रब्बी कांदा १५ डिसेंबर २०२५
- उन्हाळी भात, उन्हाळी भुईमूग ३१ मार्च २०२६
शेतकऱ्यांनी या तारखांपूर्वी अर्ज पूर्ण करणे आवश्यक आहे, अन्यथा विमा कव्हर मिळणार नाही.
संपर्क व मार्गदर्शन
अधिक माहितीसाठी शेतकऱ्यांनी जवळच्या तालुका कृषी अधिकारी, तहसील कार्यालय किंवा संबंधित विमा कंपनीच्या जिल्हा कार्यालयाशी संपर्क साधावा.तसेच सर्व अद्ययावत माहिती pmfby.gov.in या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे.
प्रधानमंत्री फसल विमा योजना ही शेतकऱ्यांच्या आर्थिक सुरक्षिततेसाठी अत्यंत उपयुक्त योजना आहे.नैसर्गिक आपत्ती, दुष्काळ किंवा अतिवृष्टीसारख्या परिस्थितीत फसल विमा योजना शेतकऱ्यांना दिलासा देते.म्हणून प्रत्येक शेतकऱ्याने वेळेत अर्ज करून या योजनेचा लाभ घ्यावा, जेणेकरून रब्बी हंगाम यशस्वी आणि सुरक्षित ठरेल.
