पंतप्रधान किसान सम्मान निधी योजना ही देशातील शेतकऱ्यांना आर्थिक मदत पुरवण्यासाठी सुरू केलेली एक महत्त्वाची केंद्र सरकारची योजना आहे. पीएम किसान योजना खरंतर लहान आणि सीमांत शेतकऱ्यांसाठी आहे, ज्यांना वार्षिक सहा हजार रुपये थेट बँक खात्यात तीन हप्त्यांमध्ये मिळतात.
फेब्रुवारी २०१९ मध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली सुरू झालेल्या पीएम किसान योजनेचा उद्देश शेतकऱ्यांच्या खर्चात कपात करणे आणि त्यांच्या उत्पन्नात वाढ करणे असा आहे. महाराष्ट्रासह देशभरातील जे शेतकरी योजनेसाठी पात्र आहेत त्या शेतकरी कुटुंबांना ही मदत मिळते, ज्यामुळे शेतीसंबंधी गरजा भागवता येतात.पीएम किसान योजनेची सुरुवात शेतकऱ्यांच्या कल्याणासाठी करण्यात आली.
देशातील जवळपास १५ कोटी शेतकरी कुटुंबे या योजनेचे लाभार्थी आहेत, ज्यात महाराष्ट्रातील १.५ कोटी शेतकरी कुटुंबांचा समावेश होतो. प्रत्येक पात्र शेतकऱ्याला वर्षाला तीन वेळा दोन हजार रुपयांचे हप्ते मिळतात, जे थेट लाभ हस्तांतरण (डीबीटी) प्रणालीद्वारे बँक खात्यात जमा होतात. पीएम किसान योजना विशेषतः नैसर्गिक आपत्तींमुळे प्रभावित शेतकऱ्यांसाठी उपयुक्त ठरते.
उदाहरणार्थ, अलीकडील पूर आणि भूस्खलनामुळे पंजाब, हरियाणा आणि हिमाचल प्रदेशातील शेतकऱ्यांना तात्काळ मदत मिळाली. महाराष्ट्रातही विदर्भ, मराठवाडा आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील भागांतील शेतकऱ्यांना ही योजना आधार देते, जिथे वारंवार पावसाळ्यात नुकसान होते.
पीएम किसान योजनेची प्रमुख वैशिष्ट्ये
पीएम किसान याोजना शेतकऱ्यांच्या दैनंदिन गरजांसाठी थेट आर्थिक सहाय्य देते. पहिल्या हप्त्यातून बियाणे आणि खते खरेदी, दुसऱ्या हप्त्यात पेरणी आणि तिसऱ्या हप्त्यात सणासुदी किंवा इतर खर्च भागवता येतात. ही रक्कम शेतकऱ्यांच्या बँक खात्यात थेट जमा होते, ज्यामुळे मध्यस्थांचा हस्तक्षेप टाळला जातो. केंद्र सरकारने पीएम किसान योजनेच्या माध्यमातून आतापर्यंत अनेक हप्ते वितरित केले आहेत.
उदाहरणार्थ, २०२५ च्या ऑगस्ट महिन्यात २० व्या हप्त्यांतून ९.७ कोटी शेतकऱ्यांना २०,५०० कोटी रुपयांची मदत मिळाली. तसेच, सप्टेंबर महिन्यात २१ व्या हप्त्याची घोषणा कृषी मंत्री शिवराजसिंह चौहान यांनी केली, ज्यात पंजाब, हरियाणा आणि हिमाचल प्रदेशातील २७ लाखापेक्षा जास्त शेतकऱ्यांना ५४० कोटी रुपये जमा झाले. यात २.७ लाख महिला शेतकऱ्यांचा समावेश आहे. ही मदत विशेषतः अलीकडील पूर आणि भूस्खलनामुळे होणाऱ्या नुकसानीसाठी तात्काळ दिली गेली.
महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी हा हप्ता ऑक्टोबरच्या मध्यात अपेक्षित आहे, ज्यामुळे पावसामुळे झालेल्या नुकसानीतून शेती पुन्हा सुरू करण्यास मदत होईल.
पीएम किसान योजनेसंबधी पात्रता निकष
पीएम किसान योजना लहान शेतकऱ्यांसाठी आहे, ज्यांच्याकडे दोन हेक्टरपेक्षा कमी जमीन आहे. आणखी ज्या शेतकऱ्याचं, ई-केवायसी पूर्ण आहे. आधार कार्ड बँक खात्याशी जोडलेले असावे, अन्यथा हप्त्यांमध्ये उशीर होऊ शकतो किंवा नाकारले जाऊ शकते. शहरात राहणाऱ्या शेतकरी किंवा मोठ्या शेतकऱ्यांना पीएम किसान योजना लागू होत नाही.
महाराष्ट्रात सुमारे १.५ कोटी कुटुंबे पात्र आहेत, पण ई-केवायसी न केल्यामुळे काही शेतकऱ्यांना अडचणी येत आहेत. पात्रता तपासण्यासाठी पंतप्रधान किसान पोर्टलवर आधार नंबर किंवा मोबाइल नंबर वापरून लाभार्थी स्थिती पाहता येते. ही प्रक्रिया सोपी आहे आणि शेतकऱ्यांना नियमितपणे अपडेट राहण्यास मदत करते.
पीएम किसान योजनेचा लाभ घेण्यासाठी अर्ज प्रक्रिया काय आहे?
पीएम किसान योजना मुख्यतः ऑनलाइन आहे. नवीन शेतकऱ्यांसाठी पंतप्रधान किसान पोर्टलवर (pmkisan.gov.in) नोंदणी करता येते. यासाठी आधार कार्ड, बँक खाते तपशील आणि जमिनीचा रेकॉर्ड आवश्यक असतो. नोंदणी केल्यानंतर ई-केवायसी पूर्ण करावी लागते, जी ओटीपीद्वारे किंवा बायोमेट्रिकद्वारे होते. आधीपासून नोंदणीकृत शेतकऱ्यांसाठी हप्ते आपोआप येतात, पण स्थिती तपासण्यासाठी पोर्टलवर ‘फार्मर कॉर्नर’ विभागात ‘बेनिफिशरी स्टेटस’ किंवा ‘व्हिलेज वाईज लिस्ट’ पर्याय निवडावा. यासाठी आधार किंवा मोबाइल नंबर टाकून खरं काय तर ते पाहता येते.
महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी स्थानिक तहसीलदार कार्यालय किंवा कॉमन सर्व्हिस सेंटर (सीएससी) येथेही मदत मिळते. ही प्रक्रिया पारदर्शक आहे आणि शेतकऱ्यांना घरी बसून पूर्ण करता येते.
पीएम किसान योजनेसंबधी काही महत्त्वाच्या तारखा
पीएम किसान योजनेची सुरुवात फेब्रुवारी २०१९ मध्ये झाली. २०२५ मध्ये २० वा हप्ता २ ऑगस्ट रोजी जाहीर झाला, ज्यात ९.७ कोटी लाभार्थींना मदत मिळाली. २१ वा हप्ता २६ सप्टेंबर रोजी घोषित करण्यात आला, ज्यात प्रभावित राज्यांसाठी तात्काळ हस्तांतरण झाले.
महाराष्ट्रासाठी हा हप्ता ऑक्टोबरच्या मध्यात येण्याची शक्यता आहे. हप्त्यांची तारखा वार्षिक बजेटनुसार ठरतात आणि शेतकऱ्यांना पोर्टलवर नियमित तपासणे आवश्यक आहे. उशीर झाल्यास हेल्पलाइनवर संपर्क साधावा. या तारखा शेतकऱ्यांच्या शेती चक्राशी जुळवून ठेवल्या जातात, ज्यामुळे पेरणी किंवा कापणीच्या वेळी मदत मिळते.
पीएम किसान योजनेसाठी पंतप्रधान किसान पोर्टल हा मुख्य स्रोत आहे. इथे लाभार्थी यादी, स्थिती तपासणी आणि ई-केवायसीसाठी सर्व सुविधा उपलब्ध आहेत.महाराष्ट्र सरकारच्या कृषी विभागानेही पीएम किसान योजनेची माहिती प्रसिद्ध केली आहे, ज्यात स्थानिक पातळीवर अंमलबजावणी होते. पोर्टलवर उपलब्ध दस्तऐवजांमध्ये योजनेचे नियम, पात्रता आणि अपडेट्स असतात. शेतकऱ्यांनी अधिकृत स्रोतांवरच विश्वास ठेवावा, ज्यामुळे चुकीची माहिती टाळता येते.
पीएम किसान योजनेच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांना आर्थिक स्थैर्य मिळते, जे शेती उत्पादकतेत वाढ घडवते. मात्र, ई-केवायसीसारख्या आवश्यकतांचे पालन करणे महत्त्वाचे आहे. एकूणच, पीएम किसान योजना शेतकऱ्यांच्या कल्याणासाठी एक महत्त्वाचा टप्पा आहे.
