ई-श्रम कार्ड काय आहे?
ई-श्रम कार्ड ही केंद्र सरकारची महत्वाची योजना आहे जी खास करून असंघटित क्षेत्रात काम करणाऱ्या लोकांसाठी सुरू करण्यात आली आहे. मजूर, दैनंदिन मजुरी करणारे, घरकाम करणारे आणि इतर असंघटित कामगार यांचा यात समावेश होतो.
ई-श्रम कार्ड योजनेचा मुख्य उद्देश म्हणजे अशा कामगारांना ६० वर्षांनंतर दर महिन्याला ३,००० रुपयांची पेन्शन देणे. ही योजना प्रधानमंत्री श्रम योगी मानधन योजना (PM-SYM) शी जोडलेली आहे. यात कामगारांना स्वतःहून सहभागी होता येते आणि थोडे-थोडे योगदान देऊन भविष्यातील वृद्धापकाळात आर्थिक आधार मिळवता येतो.
ई-श्रम कार्ड म्हणजे एक डिजिटल ओळखपत्र आहे. यामुळे कामगारांना फक्त पेन्शनच नव्हे तर विमा आणि इतर शासकीय सुविधा मिळण्याचा मार्ग खुला होतो.
२०१९ मध्ये सुरू झालेली ई-श्रम कार्ड योजना आज संपूर्ण देशभर लागू आहे. असंघटित क्षेत्रात काम करणारे कामगार देशाच्या कामगारशक्तीचा मोठा भाग आहेत, परंतु त्यांना नियमित नोकरीसारखे फायदे मिळत नाहीत. त्यामुळे ई-श्रम कार्ड हे त्यांच्यासाठी शासकीय योजनांशी जोडणारे एक सोपे आणि उपयोगी दार ठरते.
योजनेची महत्वाची वैशिष्ट्ये
ई-श्रम योजनेत कामगारांना योगदान-आधारित पेन्शन मिळते. म्हणजेच, कामगाराने ठराविक रक्कम दर महिन्याला भरली की सरकारसुद्धा तितकीच रक्कम भरते.
वयाच्या ६० वर्षांनंतर कामगाराला दरमहा ३,००० रुपये पेन्शन मिळते.जर लाभार्थ्याचा मृत्यू झाला, तर त्यांच्या जोडीदाराला १,५०० रुपये मासिक पेन्शन मिळते.
ई-श्रम कार्ड योजना थेट ई-श्रम कार्डशी जोडलेली असल्याने नोंदणी प्रक्रिया सोपी होते.
योगदानाची रक्कम कामगाराच्या वयानुसार ठरते
- १८ वर्षे → कामगार ५५ रुपये, सरकार ५५ रुपये (एकूण ११० रुपये)
- २९ वर्षे → कामगार १०० रुपये, सरकार १०० रुपये (एकूण २०० रुपये)
- ४० वर्षे → कामगार २०० रुपये, सरकार २०० रुपये (एकूण ४०० रुपये)
योजनेसाठी पात्रता निकष
ई-श्रम कार्ड योजनेचा लाभ घेण्यासाठी काही ठराविक अटी ठेवण्यात आल्या आहेत.
- कामगाराचे वय १८ ते ४० वर्षांच्या दरम्यान असावे.
- उमेदवाराचे मासिक उत्पन्न १५,००० रुपयांपेक्षा कमी असावे.
- उमेदवार असंघटित क्षेत्रातील कामगार असावा. उदाहरणार्थ: मजूर, दुकानदार, घरकाम करणारे किंवा इतर स्वयंरोजगारित लोक.
ई-श्रम कार्ड चालू असणे आवश्यक आहे. म्हणजे जे लोक आधीच EPFO, ESIC किंवा NPS सारख्या योजनांमध्ये सामील आहेत किंवा आयकर भरतात, ते ई-श्रम कार्ड योजनेसाठी पात्र नाहीत.
सोप्या उदाहरणाने सांगायचे तर –जर एखादा २५ वर्षांचा दैनंदिन मजूर, ज्याचे उत्पन्न दरमहा १०,००० रुपये आहे आणि त्याच्याकडे ई-श्रम कार्ड आहे, तर तो या योजनेसाठी पात्र ठरेल. पण जर तोच मजूर EPFO सदस्य असेल, तर तो अपात्र ठरेल.
ई-श्रम कार्ड योजनेचा लाभ घेण्यासाठी अर्ज कसा करावा?
ई-श्रम कार्ड योजनेचा अर्ज पूर्णपणे ऑनलाइन आहे. तुम्ही तो स्वतः मोबाईलवर करू शकता किंवा जवळच्या सीएससी (कॉमन सर्व्हिस सेंटर) मध्ये जाऊन करून घेऊ शकता. अर्ज करण्यापूर्वी काही कागदपत्रे तयार ठेवावी लागतात – ई-श्रम कार्ड, आधार कार्डाशी जोडलेला सक्रिय मोबाईल नंबर, आधार क्रमांक, तसेच बँक खात्याची माहिती म्हणजे खाते क्रमांक आणि IFSC कोड.
सर्वप्रथम अधिकृत वेबसाइटवर जावे लागते. तिथे लॉगिन करून स्व-नोंदणी (Self Registration) पर्याय निवडावा. त्यानंतर तुमचा दहा अंकी मोबाईल नंबर टाकावा आणि आलेल्या ओटीपीने सत्यापन करावे. पुढच्या टप्प्यात सेवा विभागात जाऊन पंतप्रधान श्रम योगी मानधन योजना निवडायची असते. नंतर ई-श्रम नोंदणीची पुष्टी करून युनिफाइड अकाउंट नंबर (UAN) आणि जन्मतारीख भरावी लागते. आधार क्रमांकाचे सत्यापन करून, पत्ता, ईमेल आणि व्यवसायाची माहिती द्यावी. याचवेळी हेही खात्री करून घ्यावे की अर्जदार EPFO, ESIC किंवा NPS सदस्य नाही आणि तो आयकर भरत नाही.
फॉर्म भरून सबमिट केल्यानंतर बँक खाते आणि नामनिर्देशित व्यक्तीची माहिती द्यावी लागते. शेवटी अर्ज सबमिट केल्यावर अर्जदाराला डिजिटल कार्ड किंवा प्राप्ती मिळते, जी भविष्यासाठी जपून ठेवणे आवश्यक आहे. जर अर्जदाराने ही प्रक्रिया सीएससी केंद्रात केली, तर तेथील अधिकृत व्यक्ती त्याला पूर्ण मदत करतात.
ही संपूर्ण प्रक्रिया सोपी असून विशेषतः ग्रामीण भागातील कामगारांसाठी अधिक सोयीची आहे. ई-श्रम कार्ड योजनेची नोंदणी वर्षभर सुरू असते. मात्र, योगदान लवकर वयात सुरू केल्यास जास्त कालावधीसाठी पेन्शनचा लाभ मिळू शकतो.
ई-श्रम कार्ड योजना ही असंघटित क्षेत्रातील कामगारांसाठी एक मोठे वरदान आहे. मजुरीवर पोट भरणारे, घरकाम करणारे किंवा लहान व्यवसायातून उपजीविका करणारे कामगार वृद्धापकाळात बहुधा आर्थिकदृष्ट्या असुरक्षित राहतात. पण या योजनेमुळे त्यांना दरमहा निश्चित पेन्शन मिळून आर्थिक आधार व सुरक्षितता मिळते.
योग्य वयात नोंदणी करून, नियम पाळून आणि नियमित योगदान भरून कोणताही पात्र कामगार भविष्यात स्वावलंबी राहू शकतो. त्यामुळे ई-श्रम कार्ड योजनेचा लाभ जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचणे आवश्यक आहे. ई-श्रम कार्ड योजना फक्त पेन्शनपुरती मर्यादित नसून, ती कामगारांच्या सन्मानाने जगण्याच्या हक्काला बळकट करणारी योजना आहे.
