बांधकाम कामगार कल्याण योजना म्हणजे काय?
महाराष्ट्र सरकारने बांधकाम क्षेत्रातील मजुरांच्या अडचणी लक्षात घेऊन ‘बांधकाम कामगार कल्याण योजना’ सुरू केली आहे. ही योजना खास करून नोंदणीकृत बांधकाम कामगारांसाठी आहे.
बांधकाम कामगार कल्याण योजनेअंतर्गत कामगार आणि त्यांच्या कुटुंबियांना शिक्षण, आरोग्य, घर, तसेच सामाजिक सुरक्षेसाठी आर्थिक मदत दिली जाते. योजना महाराष्ट्र भवन व इतर बांधकाम कामगार कल्याण मंडळ यांच्यामार्फत राबवली जाते.
बांधकाम कामगार कल्याण योजनेचा मुख्य हेतू म्हणजे बांधकाम मजुरांच्या कठीण परिस्थितीत त्यांना आधार देणे. कारण हे कामगार अनेकदा असुरक्षित ठिकाणी काम करतात. अपघात, आजारपण किंवा आर्थिक तंगी यांचा त्यांना वारंवार सामना करावा लागतो.
बांधकाम कामगार कल्याण योजनेत एकूण २७ वेगवेगळ्या सुविधा उपलब्ध आहेत. मात्र, त्याचा फायदा फक्त महाराष्ट्रातील नोंदणीकृत कामगारांनाच मिळतो. नोंदणी न केलेल्या मजुरांना या योजनेचा लाभ मिळत नाही.बांधकाम कामगार कल्याण योजना २००८ पासून सुरू आहे आणि आजपर्यंत दरवर्षी लाखो कामगारांना याोजनेचा फायदा होत आहे.
बांधकाम कामगार कल्याण योजनेची प्रमुख वैशिष्ट्ये
शिक्षणासाठी मदत : बांधकाम कामगार कल्याण योजनेत शिक्षणाला विशेष महत्त्व दिले आहे. कामगारांच्या मुलांना शालेय शिक्षणापासून उच्च शिक्षणापर्यंत आर्थिक सहाय्य दिले जाते.
- दहावी व बारावीच्या परीक्षांसाठी : ₹१०,०००
- पदवी शिक्षणासाठी : ₹२०,०००
- अभियांत्रिकी पदवीसाठी : ₹४०,०००
- वैद्यकीय पदवीसाठी : ₹१,००,०००
- तसेच, एमएस-सीआयटीसारख्या तांत्रिक कोर्सचे शुल्क देखील मंडळाकडून दिले जाते. ही मदत मुलांच्या भविष्यासाठी मोठा आधार ठरते.
आरोग्यासाठी मदत : कामगार व त्यांच्या कुटुंबाच्या आरोग्याची काळजी घेण्यासाठी या योजनेत विविध सुविधा आहेत.
- गंभीर आजारांवरील उपचारांसाठी : ₹१,००,००० पर्यंत मदत
- एमजेपीजेएवाय (महात्मा जोतिराव फुले जनआरोग्य योजना) अंतर्गत : ₹५ लाखांपर्यंत मोफत उपचार
- व्यसनमुक्ती उपचारासाठी : ₹६,०००
- कुटुंब नियोजन शस्त्रक्रियेनंतर : मुलीच्या जन्मानंतर ₹१,००,००० चे निश्चित ठेव खाते
या सुविधा कामगारांच्या आरोग्यासाठी सुरक्षित कवच ठरतात.
घर बांधणी व निवासासाठी मदत : कामगारांना स्वतःचे घर मिळावे यासाठीही योजना मदत करते.
- घर बांधकाम किंवा खरेदीसाठी : ₹४,५०,००० पर्यंत सहाय्य
- यात केंद्र सरकारकडून : ₹२,००,०००
- कल्याण मंडळाकडून : ₹२,५०,०००
ही मदत कमी उत्पन्न असलेल्या कामगारांसाठी उपयुक्त ठरते.
सामाजिक सुरक्षा : कामगारांच्या जीवनातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन बांधकाम कामगार कल्याण योजनेत आर्थिक सुरक्षेच्या सुविधा आहेत.
- कामाच्या ठिकाणी अपघात झाल्यास : ₹५,००,०००
- नुकसान भरपाई नैसर्गिक मृत्यू झाल्यास : ₹२,००,०००
- अपंगत्वासाठी : ₹२,००,००० पर्यंत मदत
- अंत्यसंस्कार खर्चासाठी : ₹१०,०००
- कामगाराच्या मृत्यूनंतर विधवा/विधुराला : पाच वर्षे, दरवर्षी ₹२४,०००
या सुविधा कुटुंबाला आर्थिक स्थैर्य देतात.
इतर लाभ : बांधकाम कामगार कल्याण योजनेत आणखी काही उपयोजना आहेत.
- विवाहासाठी : ₹३०,०००
- गर्भपात प्रतिबंधासाठी : ₹५,०००
- क्रीडा स्पर्धांसाठी : ₹५,०००
एकूण २७ उपयोजना असल्याने कामगारांना एकाच योजनेत विविध प्रकारचे लाभ मिळतात.
बांधकाम कामगार कल्याण योजनेसाठी पात्रता निकष
बांधकाम कामगार कल्याण योजनेचा लाभ घेण्यासाठी काही अटी पूर्ण करणे आवश्यक आहे.
- अर्जदाराने महाराष्ट्रात बांधकाम कामगार म्हणून नोंदणी केलेली असावी.
- नोंदणीसाठी शेवटच्या १२ महिन्यांत किमान ९० दिवस काम केलेले असणे आवश्यक आहे.
- काम केले असल्याचे पुरावे द्यावे लागतात.जन्मतारीख सिद्ध करण्यासाठी : जन्म प्रमाणपत्र किंवा आधार कार्ड रहिवास सिद्ध करण्यासाठी : मतदार ओळखपत्र किंवा रेशन कार्ड
- अर्जदाराचे वार्षिक उत्पन्न ₹२ लाखांपेक्षा कमी असावे.
- कुटुंबातील सदस्यांची माहिती, जसे की मुलांचे शिक्षण किंवा आरोग्याची स्थिती, अर्जासोबत जोडावी.
- अपंगत्व किंवा अपघाताच्या बाबतीत : वैद्यकीय प्रमाणपत्र आवश्यक आहे.
ज्यांनी नोंदणी केलेली नाही किंवा वर दिलेले निकष पूर्ण होत नाहीत, त्यांना या योजनेचा लाभ मिळत नाही. हे निकष ठेवण्यामागचा मुख्य उद्देश म्हणजे मदत खरी गरज असलेल्या बांधकाम कामगारांपर्यंत पोहोचावी.
बांधकाम कामगार कल्याण याोजनेसाठी अर्ज प्रक्रिया काय आहे ?
बांधकाम कामगार कल्याण योजनेत सहभागी होण्यासाठी सर्वप्रथम कामगाराने महाराष्ट्र भवन व इतर बांधकाम कामगार कल्याण मंडळाच्या अधिकृत वेबसाइटवर नोंदणी करावी लागते. वेबसाइटवर उपलब्ध फॉर्ममध्ये वैयक्तिक माहिती, कामाचा पुरावा आणि आधार कार्डाची स्कॅन प्रत अपलोड करावी. नोंदणी झाल्यानंतर आवश्यक त्या विशिष्ट योजनेसाठी वेगळा अर्ज भरावा लागतो. उदाहरणार्थ, शिक्षण मदतीसाठी अर्ज करताना शाळेचे प्रमाणपत्र जोडणे बंधनकारक आहे.
ऑनलाइन सोबतच ऑफलाइन अर्जाची सुविधाही उपलब्ध आहे. जवळील श्रम कार्यालय किंवा कल्याण मंडळाच्या शाखेत जाऊन अर्ज करता येतो. तेथे अधिकाऱ्यांकडून मार्गदर्शन मिळते.अर्ज सादर झाल्यानंतर कागदपत्रांची तपासणी केली जाते. तपासणीनंतर अर्ज मंजूर झाल्यास मदत थेट अर्जदाराच्या बँक खात्यात जमा केली जाते.8संपूर्ण प्रक्रिया साधारणपणे ३० ते ४५ दिवसांत पूर्ण होते. मात्र, चुकीची किंवा अपूर्ण माहिती दिल्यास अर्ज नाकारला जाऊ शकतो.
बांधकाम कामगार कल्याण योजनेशी संबंधित नवीन नियम, अटी किंवा बदल जाणून घेण्यासाठी कामगारांनी नेहमी महाराष्ट्र भवन व इतर बांधकाम कामगार कल्याण मंडळाच्या अधिकृत वेबसाइटला भेट द्यावी. हीच प्राथमिक आणि विश्वासार्ह माहिती मिळवण्याची जागा आहे. तसेच, स्थानिक श्रम कार्यालयांतूनही आवश्यक मार्गदर्शन आणि कागदपत्रांची माहिती मिळते. याशिवाय, शंका असल्यास दिलेल्या हेल्पलाइन क्रमांकावर संपर्क करून मदत घेता येते.
बांधकाम कामगार कल्याण योजना ही कामगार आणि त्यांच्या कुटुंबाच्या जीवनात बदल घडवणारी महत्त्वाची योजना आहे. तिच्यामार्फत शिक्षण, आरोग्य, निवास आणि सामाजिक सुरक्षेचे अनेक लाभ मिळतात. कामगारांनी नोंदणी करून बांधकाम कामगार कल्याण योजनेत सहभागी झाल्यास त्यांचे कुटुंब आर्थिकदृष्ट्या सक्षम होऊ शकते. सरकारचा हा उपक्रम बांधकाम क्षेत्र अधिक सुरक्षित आणि स्थिर करण्यासाठी एक मोठे पाऊल आहे. त्यामुळे पात्र असलेल्या प्रत्येक कामगाराने त्वरित नोंदणी करून या योजनेचा लाभ घ्यावा
