महाराष्ट्र सरकारकडून राष्ट्रीय शाश्वत शेती मिशन अंतर्गत कोरडवाहू क्षेत्र विकास (RAD) योजना राबवली जाते. ही योजना खास करून कोरडवाहू भागात राहणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी असून, लहान व सीमांत शेतकरी, महिला शेतकरी तसेच अनुसूचित जाती-जमातीतील शेतकऱ्यांना यामध्ये प्राधान्य दिले जाते.
योजनेचा उद्देश म्हणजे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवणे, शेतीतील धोके कमी करणे आणि शेती अधिक टिकाऊ बनवणे हा आहे. योजनेअंतर्गत प्रत्येक शेतकरी कुटुंबाला जास्तीत जास्त ३० हजार रुपयांपर्यंत अनुदान मिळू शकते. या मदतीमुळे शेतकरी एकात्मिक शेती पद्धती अवलंबून आपली शेती अधिक फायदेशीर करू शकतात.
कोरडवाहू क्षेत्र विकास योजनेची खास वैशिष्ट्ये
कोरडवाहू क्षेत्र विकास योजना मुख्यतः कोरडवाहू शेतीला चालना देण्यासाठी आहे. यात शेतीसोबतच पशुपालनाचाही समावेश करून शेतकऱ्यांना अधिक उत्पन्नाचे मार्ग उपलब्ध करून दिले जातात.
- पिके आणि पशुपालनाचा समन्वय – शेतकरी पौष्टिक धान्ये, डाळी, भाज्या, फळे आणि चारा पिके घेऊ शकतात. त्याचबरोबर डेअरी प्राणी, बकरी, मेंढी आणि कुक्कुटपालन यांसारख्या उपक्रमांचा समावेश केला जातो.
- पूरक शेती उपक्रमांना प्रोत्साहन – कुक्कुटपालनासाठी पिशव्या, चारा कापायची यंत्रे, वजनकाटा अशा उपकरणांची सुविधा दिली जाते.
- अधिक उत्पन्नाचे स्रोत – तांदूळ शेतात किंवा तलावात मत्स्यपालन, मधमाशीपालन (परागण व मध उत्पादनासाठी उपयुक्त) आणि वर्मीकम्पोस्ट युनिट (सेंद्रिय खतासाठी) यांना कोरडवाहू क्षेत्र विकास योजनेत स्थान दिले आहे.
या उपक्रमांमुळे शेतकऱ्यांना अतिरिक्त उत्पन्न मिळते, तसेच नैसर्गिक संसाधनांचे संवर्धन होते. कोरडवाहू क्षेत्र विकास योजनेचा फायदा कोणत्याही आकाराच्या जमिनीसह शेतकरी घेऊ शकतात.
योजनेतील पात्रता निकष
कोरडवाहू क्षेत्र विकास योजना महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये राबवली जाते, पण ती फक्त निवडलेल्या गावांपुरती मर्यादित आहे.
- प्रत्येक उपविभागातून दोन गावांची निवड केली जाते. त्यामुळे योजना गटबद्ध स्वरूपात चालते.
- फक्त निवडलेल्या गावांतील शेतकरी कोरडवाहू क्षेत्र विकास योजनेसाठी अर्ज करू शकतात.
- अर्ज करताना लहान व सीमांत शेतकरी, महिला शेतकरी आणि अनुसूचित जाती-जमातीतील शेतकरी यांना प्राधान्य दिले जाते.
यामुळे योजना सामाजिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांपर्यंत पोहोचण्यास मदत होते.म्हणूनच शेतकऱ्यांनी अर्ज करण्यापूर्वी त्यांच्या गावाची निवड झाली आहे का नाही हे तपासणे आवश्यक आहे. अन्यथा अर्ज प्रक्रिया सुरू होणार नाही.
योजनेचा लाभ घेण्यासाठी अर्ज कसा करावा?
कोरडवाहू क्षेत्र विकास योजनेची अर्ज प्रक्रिया अगदी सोपी आहे. इच्छुक शेतकऱ्यांनी महाडीबीटी शेतकरी योजना पोर्टल वरून ऑनलाइन अर्ज करावा.पोर्टलवर अर्ज करण्याचा पर्याय फक्त निवडलेल्या गावातील शेतकऱ्यांसाठीच उपलब्ध असेल.अर्ज भरण्यापूर्वी शेतकऱ्यांनी आपल्या स्थानिक कृषी सहाय्यकांशी संपर्क साधावा. ते शेतकऱ्यांना योजना आणि अर्ज प्रक्रिया याबाबत मार्गदर्शन करतील.
अर्ज करताना आवश्यक कागदपत्रे तयार ठेवणे गरजेचे आहे. उदा.
- आधार कार्ड
- जमीन मालकीचे दस्तऐवज
- उत्पन्न प्रमाणपत्र
कोरडवाहू क्षेत्र विकास योजना राष्ट्रीय शाश्वत शेती मिशनचा भाग असल्याने ती केंद्रीय आणि राज्य सरकारच्या संयुक्त निधीतून राबवली जाते.
शेतकऱ्याला योजनेचा फायदा कसा होतो?
एका कोरडवाहू भागातील शेतकऱ्याने कोरडवाहू क्षेत्र विकास योजनेतून अर्ज करून अनुदान घेतले. त्याला ₹३०,००० पर्यंत मदत मिळाली. या पैशातून त्याने आपल्या शेतात डाळी आणि भाज्यांसोबतच चारापिके लावली. तसेच दोन बकऱ्या आणि काही कोंबड्याही घेतल्या. पिकांबरोबरच दूध, अंडी आणि बकऱ्यांमुळे त्याला वेगळे उत्पन्न मिळू लागले.
कधीकधी पावसामुळे पिकांचे नुकसान झाले तरी त्याच्याकडे पशुपालन आणि कुक्कुटपालनामुळे कमाईचे इतर मार्ग तयार झाले. यामुळे घरखर्च भागवणे सोपे झाले आणि मुलांच्या शिक्षणासाठीही तो पैसे बाजूला ठेवू शकला.
अशा प्रकारे कोरडवाहू क्षेत्र विकास योजना शेतकऱ्याला फक्त आर्थिक मदतच करत नाही तर त्याला एकात्मिक शेतीकडे वळवते, उत्पन्नाचे नवे स्रोत उघडते आणि शेतीतील जोखीम कमी करते. शेवटी शेतकरी अधिक आत्मनिर्भर बनतो आणि त्याच्या कुटुंबाचे जीवनमान सुधारते.
योजनेचा लाभ वेळेत कसा घ्यावा?
कोरडवाहू क्षेत्र विकास योजना सध्या सुरू असल्यामुळे अर्जाची अंतिम मुदत आणि इतर महत्त्वाच्या तारखा स्थानिक कृषी विभागाकडून जाहीर केल्या जातात. शेतकऱ्यांनी वेळोवेळी महाडीबीटी पोर्टल तपासावे किंवा कृषी अधिकाऱ्यांशी संपर्क साधावा, म्हणजे अर्जाची संधी चुकणार नाही.
कोरडवाहू क्षेत्र विकास योजना विशेषतः कोरडवाहू शेतीतील आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी उपयुक्त आहे.
- एकात्मिक शेती पद्धती अवलंबल्यामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढते.
- शेतीतील जोखीम कमी होते आणि उत्पादन अधिक स्थिर राहते.
शेवटी, कोरडवाहू क्षेत्र विकास योजना शाश्वत शेतीला चालना देऊन शेतकऱ्यांच्या कल्याणाला हातभार लावते.
