महाराष्ट्रातील मराठवाडा विभागात मागील काही दिवसांपासून जोरदार पावसाने हाहाकार माजवला आहे. ढगफुटीसारख्या परिस्थितीमुळे अनेक भागात अतिवृष्टी होत असून, ही घटना हवामान तज्ज्ञांच्या मते ढगांमधील ओलावा आणि कमी दाबाच्या वाऱ्यांमुळे घडत आहे. या पावसामुळे स्थानिक प्रशासनाने सतर्कता जारी केली असून, शेतकरी आणि नागरिकांना सावध राहण्याचा इशारा देण्यात आला आहे.
हवामान तज्ज्ञांचे स्पष्टीकरण
मराठवाड्यातील पावसाची ही स्थिती मुख्यतः मान्सूनच्या सक्रिय टर्फमुळे उद्भवली आहे. वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठाच्या हवामान विभागप्रमुख डॉ. कैलास दखोरे यांच्या मतानुसार, ढगांमध्ये भरपूर बाष्प असणे आणि हवेत कमी दाबाची परिस्थिती निर्माण होणे यामुळे ढगातील ओलावा एकाच वेळी थंड होऊन कमी कालावधीत मोठ्या प्रमाणात पाणी सोडले जाते. ही प्रक्रिया ढगफुटी म्हणून ओळखली जाते.
जिल्ह्यांमध्ये वाढता पावसाचा वेग
मराठवाडा आणि संपूर्ण महाराष्ट्रात मागील दोन दिवसांत पावसाचा वेग वाढला असून, काही भागांत हलक्या ते मध्यम मुसळधार पावसाची नोंद झाली आहे. हवामान विभागाने दोन जिल्ह्यांत ऑरेंज अलर्ट जारी केला असून, पुढील काही दिवसांतही अशीच स्थिती चालू राहण्याची शक्यता आहे.या पावसामुळे मराठवाड्यातील शेती आणि पायाभूत सुविधांवर परिणाम होत आहे.
शेती आणि पायाभूत सुविधांवर परिणाम
उदाहरणार्थ, अहिल्यानगर जिल्ह्यातील पाथरडी तालुक्यात झालेल्या ढगफुटीसारख्या पावसामुळे गावांचा संपर्क तोडला गेला होता. अनेक घरांचे नुकसान झाले आणि पाळीव प्राणी वाहून गेले. मराठवाड्यातील हिंगोली, नांदेड, परभणी आणि जालना या जिल्ह्यांत पावसाचा जोर जास्त आहे. नद्या-नाले फुटण्याची शक्यता असल्याने, जिल्हा प्रशासनाने पूल ओलांडू नये आणि खोलगट भागात न जाण्याचा इशारा दिला आहे. शेतकऱ्यांसाठी हा पाऊस फायदेशीर असला तरी अतिवृष्टीमुळे पिकांचे नुकसान होण्याची भीती आहे. उदाहरण द्यायचे तर, कापूस आणि सोयाबीनसारख्या पिकांवर पाणी साचल्याने मुळे सडण्याची शक्यता वाढते.
मान्सून ट्रफ आणि हवामान बदल
हवामान विभागाच्या अहवालानुसार, मान्सून ट्रफच्या सक्रियतेमुळे ढगांचे विखरले जाणे आणि वीज कोसळणे ही सामान्य घटना झाली आहे.हवामान तज्ज्ञांच्या मते, या ढगफुटीची मुख्य कारणे हवामानातील बदल आणि मान्सूनच्या अनियमिततेत दडली आहेत. डॉ. दखोरे म्हणतात, “मान्सून ट्रफमुळे ढगांमधील ओलावा आणि कमी दाबाच्या वाऱ्यांमुळे ढगात वारंवार वीज तयार होते आणि ढग मोठ्या प्रमाणात विखरतात, ज्यामुळे मोठा पाऊस होतो.” याशिवाय, ऊर्ध्व वातावरणातील चक्रीवाती भोवऱ्यांचा अभ्यास केला जात असून, ते पावसाच्या तीव्रतेला कारणीभूत ठरतात. मराठवाडा हा विभाग ऐतिहासिकदृष्ट्या दुष्काळग्रस्त असल्याने, अचानक अतिवृष्टी ही अप्रत्याशित आहे.
हवामान विभागाचे अलर्ट
हवामान संशोधकांच्या म्हणण्यानुसार, जलवायू बदलामुळे अशा घटना वाढत आहेत. उदाहरणार्थ, गेल्या वर्षीही मराठवाड्यात अशीच ढगफुटी घडली होती, ज्यामुळे १०० मिलिमीटरपेक्षा जास्त पाऊस काही तासांत पडला होता.
शेती आणि अर्थव्यवस्थेवरील परिणाम
भारतीय हवामान विभागाने (आयएमडी) मराठवाड्यासाठी पिवळा आणि ऑरेंज अलर्ट जारी केले असून, ते पावसाच्या प्रमाणावर आधारित आहेत. पिवळा अलर्ट म्हणजे हलका ते मध्यम पाऊस, तर ऑरेंज अलर्ट अतिवृष्टीची शक्यता दर्शवतो.पावसाच्या या घटनेचे परिणाम स्थानिक अर्थव्यवस्थेवरही पडत आहेत. मराठवाड्यातील शेतकरी बहुतेक पावसावर अवलंबून असल्याने, अतिवृष्टीमुळे कापणी वेळेवर होत नाही. उदाहरण द्यायचे तर, धाराशिव जिल्ह्यात नद्यांचा पूर आल्याने शेतजमिनींवर पाणी साचले आहे. यामुळे भाजीपाला आणि धान्याच्या उत्पादनावर परिणाम होईल, ज्याचा थेट परिणाम बाजारभावांवर होईल. प्रशासनाने मदतकार्य सुरू केले असून, पूरग्रस्त भागांत मदत वितरण केले जात आहे.
शेतकऱ्यांसाठी सल्ला
हवामान विभागाने शेतकऱ्यांना सल्ला दिला आहे की, पिकाची व्यवस्था करावी आणि खतांचा अतिरेक टाळावा. डॉ. दखोरे यांच्या मते, पुढील काही दिवसांत हलक्या ते मध्यम मुसळधार पावसाची शक्यता आहे, त्यामुळे सतर्क राहणे गरजेचे आहे. मराठवाड्यातील ८ पैकी ५ जिल्ह्यांत पावसाचा इशारा देण्यात आला आहे.
हवामान विभागाने १७ ते २० सप्टेंबर २०२५ पर्यंत अलर्ट जारी केले आहेत. अधिकृत माहितीसाठी भारतीय हवामान विभागाच्या वेबसाइटवर (imd.gov.in) किंवा स्थानिक हवामान केंद्रांशी संपर्क साधावा. मराठवाडा कृषी विद्यापीठाच्या हवामान विभागानेही दैनिक अहवाल जारी केले आहेत.मराठवाड्यातील ढगफुटीसारखा पाऊस हवामानातील बदल दर्शवितो. तज्ज्ञांच्या सूचनांनुसार सतर्क राहून नुकसान टाळता येईल. हा पाऊस शेतीसाठी फायदेशीर ठरू शकतो, परंतु अतिवृष्टीचे व्यवस्थापन आवश्यक आहे.
